به طوری که در سنت آمده شناخت و معرفت نفس و نفسانیات و خودشناسی آن قدر مهم است که معرفت خود مقدمه و شرط معرفت خدا شناخته شده است :‌من عرف نفس فقد ربه ( هرکس که خود را شناخت خدای خود را خواهد شناخت ) . این کلام شریف ، ارزش معرفت و شناخت نفس را با اهمیت خاصی مطرح ساخته است که با صراحت می‌فرماید : معرفت الله که اساس ادیان آسمانی و دعوت انبیا بوده و به تعبیر حضرت علی (ع) نزول کتب آسمانی ، نهضت ها و حرکت های مصلحان الهی و حتی شهادت ها همگی بر این بوده که بشر خدای خویش را بشناسد و معرفت الله بدست آورد ، اما این فقط از طریق شناخت نفس خود میسر است .

به راستی خودشناسی چیست ؟

آیا فقط شناخت فیزولوژی انسان از نقطه نظر پزشکی وسا شناخت روح و روان او از نقطه نظر روانشناسی باعث شناخت از خود می‌شود ؟ با استفاده از این دو روش می‌توان به پیچیدگی های فیزولوژی و روانی موجود زنده ای به نام انسان و در نتیجه به عظمت خالق پی برد . امروزه با پیشرفت دانش پزشکی و یاسر علوم به خصوص با گستردگی وسائل ارتباطات که خود سهم مهمی در رشد آگاهی بشری ایفا می‌کند ، می‌تواند ما را بیشتر و بهتر به درک عظمت خداوند رهنمون سازد . ولی ایا می‌توان گفت با استفاده از این شیوه شناخت معبود هم امکان پذیر است ؟‌

به عقیده سالکان و عرفا ، منظور از خودشناسی این است که تضادهای درونی و نقاط ضعف و قوت خود را بشناسیم ، پیوسته در امر تقویت و جبران نقاط مثبت و منفی کوشا باشیم تا با استمرار و تداوم ، به مرور زمان به درجه خلوص و کشف حقیقت و ذات باریتعالی برسیم .

دل چو صافی شد حقیقت را شناسا می‌شود

از صفا اینه منظور نظرها می‌شود 2

قرآن درباره نهاد ، و درون آدمی هم ، نظریه ای سه بعدی را مطرح می‌سازد . بنا به نظر قرآن شخصیت آدمی یا روح انسان از سه بعد یا سه گونه نفس تشکیل شده است :‌

1- نفس مطمئنه ( یا ایتها النفی المطمئنه ) ( فجرآیه 27 ) که نفسی است آگاه و بصیر.

2- نفس لوامه ( ولا اقسم بالنفس اللوامه ) ( قیامت آیه 2 ) نفس ملامت‌گر ای وجدان اخلاقی .

3- نفس اماره ( ان النفی لاماره بالسوء الا ما رحم ربی ) ( قیامت آیه 2 ) نفس وسوسه گر به بدی .

اصطلاح کامل قرآن برای نفس اماره « اماره بالسوء » یعنی بسیار یا ابر فرمانده به انجام پلیدی است .

بنابر نص قرآن ، نفس مطمئنه علی ترین نفس ،لواماله نفسی نیکو و نفس اماره نفسی شرور است که باید مهارش کرد (‌النازعات آیه 40 ) صبورش ساخت ( کهف آیه 28 ) و از « آز » آن باید هراسید . ( حشر ایه 9 ) 3

پس اگر انسان نفس خود را پاک وپیراسته سازد رشد می کند و چنان چه خودش را آلوده سازد سقوط کرده و به مرتبه اسفل السافلین تنزل می یابد . باید از محیط اجتماعی که شامل کار و تلاش ،‌ازدواج و ... است سکویی برای پرتاب و حرکت به اوج و تکامل به سوی مراحل اعلی ساخت تا در این صورت به فلاح و رستگاری رسید . قد افلح من زکیها ( شمس آیه 9 ) آن که خود را پیراست رستگار شد و قد خاب من دسیها ( شمس آیه 10 ) اما آن کس که خودش را آلوده کرد و نفس خود را با هوسبازی ، جاه طلبی ، یا منافع زودگذر ، کینه توزی ها و حسادت ها ، رقابت ها و خودکامگی ها پیوند داد ،‌نفس برومند و بارور را ذلیل و پست می گرداند . 4

بدین ترتیب خودشناسی پی بردن به تضادهای درونی فرد و پیدا کردن راه مقابله با آنها است . هر انسانی ناگزیر است درون خود را بکاود تا از دنیای درون خود مطلع شود و بداند که ریشه اضطراب هایش کجاست ؟ علت ترس هایش چیست ؟

خشم و نفرت از کجا می‌آید ؟ و راه مقابله با آنها چیست ؟‌اعلب انسان ها گرفتار این نوع تضادها هستند و باید دنیای تضادها را در جهت استفاده از مکانیزم دفاعی آنها شناخت ، تا بر مشکلات غلبه یافت . خودشناسی در واقع پی بردن به ضرورت تغییر و دگرگونی و آن گاه انقلاب درونی فرد است . انقلابی که تا فرصت باقی است باید به آن مبادرت ورزید . چنان چه مولانا می‌فرماید :

بارها از فعل بد نادم شدی

بر سر راه ندامت آمدی

سال بیگه گشت و وقت کشت نی

جز سیه روئی و فعل زشت نی

کردم در بیخ درخت تن فتاد

بایدش بر کد و بر آتش نهاد

هین و هین ای راهرو بیگانه شد

آفتاب عمر سوی چاه شد

هین مگو فردا که فرداها گذشت

تا به کلی نگذرد ایام کشت

پی نوشت :‌

1- قرآن مجید سوره انعام آیه 162 ( همانا عبادت و پرستش ،‌زندگی و مرگم در جهت پروردگار جهانیان است )

2- ظهیر فاریابی

3- کتاب خط سوم دکتر ناصر الدین صاحب الزمانی ( ص 403 )

4- انسان و خودسازی دکتر محمد جواد باهنر ( ص 31 – 32 )

http://www.noormags.com/View/Magazine/ViewPages.aspx?numberId=3671&ViewType=0&PageNo=40